Mijn oom Werner Löwenhardt had na de oorlog een kantooradres in Dortmund. Ik bezit een kopie van een brief met een fraai gedrukt briefhoofd: Studio Elhart, Schwanenwall 2. Waar het kantoor toe diende, en hoe kort of lang het heeft bestaan is altijd een raadsel gebleven. Hield het kantoor verband met vastgoedactiviteiten die de twee broers misschien in Dortmund hoopten te beginnen? Wilde Werner in zijn geboortestad een filiaal vestigen van zijn Amsterdamse reclamebureau?
Met mijn vader heb ik het in de jaren ‘50 bezocht, een statig hoog gebouw vlakbij de hoek met de Ostenhellweg aan de rand van de oude binnenstad. De vragen zijn ook nu nog onbeantwoord. Vergezeld van Magdalena bezoek ik op 18 november 2011 voor het eerst het Stadtarchiv van Dortmund. Via haar zijn er vanuit het archief veel antwoorden op mijn vragen gekomen. We besluiten te gaan zoeken naar sporen van Werners kantoor. Een hoge metalen ladenkast bevat het Dortmunder Adressbuch op microfiches. Magdalena zoekt de fiches, ik schuif ze in het leesapparaat en manoeuvreer met knoppen over de pagina’s. Het is een tijdrovend werk.
Dan, plotseling: verbazing. Op zoek naar sporen van Werner vinden we iemand anders. In het adresboek 1953-54:
Löwenhardt, Elis., Wwe, Bornstr. 113
En in het adresboek 1956-57
Löwenhardt, Elis., Wwe, Bornstr. 113
Löwenhardt, Erich, Bürogehilfe, Bornstr. 113
Ik ben met stomheid geslagen. Er hebben dus na de oorlog toch nog twee familieleden in Dortmund gewoond? Elisabeth en – waarschijnlijk – haar zoon Erich? Maar wie was deze Elisabeth? Ik ben haar naam in geen stamboom of document tegengekomen. Dan borrelt die herinnering op, een vluchtige herinnering die al vaker kwam maar door z’n onbestemdheid steeds weer snel verdween. Nu heeft ze plots houvast. Das war also die alte Dame roep ik tegen Magdalena.
In 1953 was ik zes jaar. Drie beelden vormen tezamen mijn herinnering van dat jaar. Het eerste toont Robbie, die door tante Grada in een teil in bad werd gedaan. Tante Grada en oom Jan waren kinderloos en boden graag tijdelijk onderdak aan een van de kinderen die buiten Zeeland werden opgevangen. Zeeland was getroffen door een watersnood en de burgers van mijn geboorteplaats ‘adopteerden’ Zierikzee, dat werd geëvacueerd. Robbie uit Zierikzee was mijn kortstondig vriendje.
Het tweede beeld heeft zich ongeveer gelijktijdig in mijn geheugen vastgezet. De watersnoodramp voltrok zich in de nacht van 31 januari op 1 februari, Stalin overleed op 5 maart in Koentsevo, net buiten Moskou. Voor het postkantoor in de Almelose Grotestraat stond, heel ongebruikelijk, een bord met mededelingen over de ontwikkelingen in de Sovjetunie en in grote letters de namen van de leiders die de macht hadden overgenomen.
Het derde beeld heb ik tot die ochtend in het Dortmunder Stadtarchiv niet kunnen definiëren: het bezoek met mijn vader aan een vriendelijke oude dame in Dortmund. Het kan haast niet anders: dat moet Elisabeth Löwenhardt geweest zijn.
Bij mijn vertrek twee dagen later rijden we op weg naar het Hauptbahnhof over de Bornstraße. Nummer 113 is een fraai oud pand, lichtblauw gesausd met witgepleisterde motieven. Op de begane grond is een internetcafé. Er zijn weer twee Löwenhardts aan mijn verzameling toegevoegd.
Sinds ik mijn speurtocht in februari 2010 begon ben ik verrast door het vinden van familieleden die de oorlog hebben overleefd. Eerst Rosalie Rosenbaum-ten Brink en haar zoon Walter die in oktober 1939 in New York waren aangekomen. En Rosalies jongste zuster Adela, die na het overlijden in 1950 van haar man Iwan de Leeuw met hun zoon Herman naar Australië was geëmigreerd. Toen George Lowe (zoon van Sigmund Löwenhardt), dan 87 jaar oud in Johannesburg, en zijn broer Alfred die in de jaren ’60 in Canada overleed. Vervolgens Friedel (jongste dochter van Isidor), die in 1983 in Londen is overleden. Daarna Harri (zoon van Hugo), die in het najaar van 1940 in Engeland met Gisela Wald trouwde en in het voorjaar van 1942 in Darlington een zoon had gekregen, Edward Loewenhardt. En nu Elisabeth en Erich, van wie nog steeds onduidelijk is welke plaats zij in de familiestamboom innemen.
